Hipoglikemia (niedocukrzenie) – objawy, przyczyny i leczenie

Hipoglikemia, potocznie nazywana niedocukrzeniem, to stan, w którym stężenie glukozy we krwi spada poniżej normy – zwykle poniżej 70 mg/dl. Może być niebezpieczna, zwłaszcza jeśli nie zostanie szybko rozpoznana. W tym artykule wyjaśniamy, czym jest hipoglikemia, jakie są jej objawy i przyczyny, jak pomóc osobie z niedocukrzeniem i jak mu zapobiegać.

Co to jest hipoglikemia (niedocukrzenie)?

O hipoglikemii mówimy, gdy stężenie glukozy we krwi spada poniżej 3,9 mmol/l (<70 mg/dl), niezależnie od tego, czy występują objawy. Klinicznie istotna hipoglikemia występuje przy stężeniu poniżej 3,0 mmol/l (<54 mg/dl).

Objawy mogą pojawić się także przy szybkim spadku glukozy, zanim jej stężenie wyjdzie poza normę. Z kolei u osób z wieloletnią cukrzycą typu 1 objawy mogą być słabo odczuwalne mimo niskich wartości (tzw. nieświadomość hipoglikemii).

{{cta}}

Jakie są objawy hipoglikemii (niedocukrzenia)?

Objawy hipoglikemii są indywidualne. Zazwyczaj pojawiają się, gdy stężenie glukozy spada poniżej 70 mg/dl, a im jest niższe, tym bardziej są nasilone. Do charakterystycznych objawów należą:

• drżenie mięśni, często widoczne w rękach,
• niepokój i nerwowość,
• problemy z koncentracją, dezorientacja i zaburzony kontakt z otoczeniem,
• mrowienie skóry twarzy lub warg,
• zawroty głowy,
• silne uczucie głodu,
• ogólne osłabienie,
• nagłe pocenie się,
• szybkie bicie serca (tachykardia),
• bladość skóry,
• nudności,
• ból głowy.

Nie wszystkie te objawy muszą wystąpić u każdej osoby. Ich nasilenie zależy m.in. od wieku, innych chorób i szybkości spadku glukozy. Ciężka, przedłużająca się hipoglikemia może prowadzić do drgawek, utraty przytomności i śpiączki, a w skrajnych przypadkach do trwałego uszkodzenia mózgu lub śmierci.

Jakie są przyczyny hipoglikemii (niedocukrzenia)?

Regulacja stężenia glukozy w organizmie opiera się głównie na dwóch hormonach działających przeciwstawnie: insulinie i glukagonie. Trzustka uwalnia insulinę, gdy stężenie cukru we krwi rośnie, np. po posiłku. Insulina zwiększa wychwyt glukozy przez mięśnie i tkankę tłuszczową oraz hamuje produkcję glukozy w wątrobie i wydzielanie glukagonu.

Gdy stężenie cukru spada, np. podczas długich przerw między posiłkami, organizm uruchamia mechanizmy ochronne: zmniejsza wydzielanie insuliny i zwiększa wydzielanie glukagonu oraz adrenaliny.

U osób z cukrzycą – szczególnie typu 1 i zaawansowaną typu 2 – te mechanizmy nie działają prawidłowo. Hipoglikemia dotyczy najczęściej osób leczonych insuliną, rzadziej przyjmujących doustne leki przeciwcukrzycowe, zwłaszcza pochodne sulfonylomocznika.

Ryzyko hipoglikemii zwiększają m.in.:

• zbyt duża dawka insuliny lub leków doustnych (zwłaszcza pochodnych sulfonylomocznika),
• pominięcie posiłku po podaniu insuliny lub posiłek ze zbyt małą ilością węglowodanów,
• zbyt długi odstęp między wstrzyknięciem insuliny a jedzeniem,
• przyspieszone wchłanianie insuliny z rozgrzanej skóry (np. w upał, po gorącej kąpieli),
• nieplanowany, intensywny wysiłek fizyczny,
• alkohol, zwłaszcza pity bez jedzenia.

{{cta_1}}

Jak pomóc osobie z hipoglikemią (niedocukrzeniem)?

Postępowanie zależy od nasilenia objawów. Jeśli osoba jest przytomna i może bezpiecznie połykać, stosuje się tzw. regułę 15/15:

1. Podaj około 15 g szybko wchłanianych węglowodanów, np. tabletki z glukozą, rozpuszczony cukier albo świeży sok owocowy lub słodzony napój (nie w wersji „zero”).
2. Po 15 minutach ponownie zmierz stężenie glukozy.
3. Jeśli wciąż jest poniżej 70 mg/dl lub objawy nie ustępują, powtórz: kolejne 15 g i pomiar po 15 minutach.
4. Gdy glukoza wróci do normy, a do posiłku zostało sporo czasu, zjedz przekąskę z węglowodanami złożonymi, aby cukier nie spadł ponownie.

W trakcie hipoglikemii nie należy sięgać po produkty bogate w tłuszcz, takie jak czekolada, batony czy pieczywo z masłem i tłustym serem – tłuszcz spowalnia wchłanianie cukru. Odradza się też twarde cukierki ze względu na niepewną zawartość cukru i ryzyko zadławienia.

Jeśli hipoglikemii towarzyszą zmiany zachowania, agresja lub niechęć do jedzenia, należy cierpliwie zachęcać chorego do przyjęcia cukru, dopóki jest świadomy i może połykać.

Jeśli osoba jest nieprzytomna, ma drgawki lub nie może bezpiecznie połykać, nie podawaj niczego doustnie. Ułóż ją w pozycji bocznej i natychmiast dzwoń pod numer 112. Jeśli chory ma przy sobie glukagon, a Ty wiesz, jak go podać, zrób to zgodnie z instrukcją.

Glukagon jest dostępny na receptę dla osób leczonych insuliną – w postaci zastrzyku lub preparatu donosowego. Działa odwrotnie do insuliny i podnosi stężenie glukozy we krwi. Warto, by bliscy osoby z cukrzycą wiedzieli, gdzie go szukać i jak go użyć.

Jak zapobiegać hipoglikemii?

Zapobieganie hipoglikemii polega na:

• regularnych posiłkach z odpowiednią ilością węglowodanów,
• regularnym monitorowaniu stężenia glukozy,
• planowaniu wysiłku fizycznego i dostosowaniu do niego posiłków lub dawek leków (zgodnie z zaleceniem lekarza),
• uważnym przyjmowaniu leków, zwłaszcza tych, które mogą powodować hipoglikemię,
• kolacji zawierającej węglowodany złożone, które pomagają zapobiec spadkom cukru w nocy,
• noszeniu przy sobie szybko wchłanianego cukru.

Hipoglikemia bez cukrzycy – czy to możliwe?

Tak. Gdy osoba bez cukrzycy doświadcza niskiego stężenia cukru po jedzeniu, mówimy o hipoglikemii reaktywnej. Objawy pojawiają się zwykle kilka godzin po posiłku, zwłaszcza bogatym w węglowodany proste.

Hipoglikemia poposiłkowa może też występować w przebiegu niektórych stanów, np.:

• po operacjach żołądka lub jelita cienkiego (w tym po operacjach bariatrycznych),
• we wczesnym stadium cukrzycy typu 2.

Rozpoznanie hipoglikemii opiera się na tzw. triadzie Whipple’a:

• wystąpienie objawów hipoglikemii,
• obniżone stężenie glukozy we krwi potwierdzone badaniem,
• ustąpienie objawów po przyjęciu węglowodanów.

Leczenie hipoglikemii reaktywnej polega głównie na zmianie nawyków żywieniowych, w tym częstotliwości i składu posiłków.

Hipoglikemia poposiłkowa jest zwykle łagodna, ale jeśli objawy się powtarzają, warto skonsultować je z lekarzem. Pilnej konsultacji wymagają sytuacje, gdy:

• występują omdlenia lub zaburzenia świadomości,
• objawy pojawiają się na czczo lub podczas wysiłku,
• zmiana diety nie przynosi poprawy.

Spadek cukru w nocy

Nocna hipoglikemia często nie budzi chorego. Może dać o sobie znać m.in. nadmiernym poceniem się, niespokojnym snem, koszmarami, a rano – bólem głowy i zmęczeniem.

Spadek cukru w nocy może wynikać ze zbyt małej ilości węglowodanów na kolację, wieczornego wysiłku, alkoholu lub dawki insuliny czy innych leków obniżających cukier. Pomaga kolacja z węglowodanami złożonymi, a czasem niewielka przekąska przed snem. Jeśli nocne spadki się powtarzają, trzeba omówić je z lekarzem – może być potrzebna zmiana leczenia.

{{cta_2}}

Hipoglikemia reaktywna – dieta. Jak się odżywiać, by uniknąć hipoglikemii?

Nie ma jednej, specjalnej diety przy hipoglikemii reaktywnej. Pomocne może być opieranie posiłków na produktach o niskim indeksie glikemicznym (IG) i ładunku glikemicznym (ŁG), co sprzyja stabilizacji stężenia cukru we krwi. Dieta powinna zawierać m.in. jaja, ryby, chude mięso, chudy nabiał, rośliny strączkowe, pełnoziarniste produkty zbożowe, warzywa oraz źródła zdrowych tłuszczów, takie jak orzechy, nasiona i pestki.

Zalecane techniki przygotowywania potraw to gotowanie tradycyjne, gotowanie na parze, duszenie i pieczenie. Ważne jest, aby jeść regularnie, około 4–5 posiłków dziennie, i unikać długich przerw między nimi.

Warto ograniczyć słodycze (w tym wyroby cukiernicze), słodzone napoje (także mleczne) oraz alkohol – picie alkoholu bez jedzenia zwiększa ryzyko niedocukrzenia.

Śpiączka hipoglikemiczna – co to jest i kiedy może do niej dojść?

Śpiączka hipoglikemiczna to poważne powikłanie hipoglikemii, które może wystąpić, gdy stężenie cukru we krwi jest bardzo niskie przez dłuższy czas. Prowadzi do utraty przytomności i wymaga natychmiastowej pomocy medycznej – dzwoń pod 112. W skrajnych przypadkach może skutkować uszkodzeniem mózgu lub śmiercią. Czynnikami ryzyka są m.in. błędy żywieniowe, nieplanowany duży wysiłek fizyczny, nadużywanie alkoholu oraz zbyt duża dawka insuliny.

Podsumowując, hipoglikemia wymaga szybkiej reakcji, aby uniknąć poważnych konsekwencji zdrowotnych. Wiedza o jej objawach, przyczynach i sposobach postępowania pomaga jej zapobiegać i szybko ją opanować. Regularne posiłki, monitorowanie stężenia glukozy i planowanie wysiłku to podstawowe kroki profilaktyki. Jeśli masz wątpliwości dotyczące swojego zdrowia lub doświadczasz objawów hipoglikemii, skonsultuj się z lekarzem.

Czytaj też: Norma cukru we krwi – jaki powinien być prawidłowy poziom cukru na czczo i po jedzeniu?