Kompulsywne objadanie się - objawy, przyczyny i leczenie

Czy zdarza Ci się wieczorem zacząć jeść i mieć poczucie, że trudno Ci przestać? Sięgasz po jedną rzecz, ale po chwili okazuje się, że zjadasz znacznie więcej, niż planowałeś. Jesz szybko, czasem niemal automatycznie, a później pojawiają się wstyd, poczucie winy i obietnica, że taka sytuacja już się nie powtórzy.

Takie epizody mogą mieć różne przyczyny. Sprzyjać im mogą m.in. silny głód po wielu godzinach bez jedzenia, restrykcyjne odchudzanie, trudne emocje czy stres. Jeśli jednak epizody utraty kontroli nad jedzeniem powtarzają się regularnie i powodują wyraźne cierpienie, mogą być jednym z objawów zespołu napadowego objadania się (BED).

Czym jest kompulsywne objadanie

Zespół napadowego objadania się (ang. binge-eating disorder, BED) jest zaburzeniem odżywiania uwzględnionym w klasyfikacjach DSM-5-TR oraz ICD-11. Jego podstawowym objawem są nawracające epizody objadania się, podczas których osoba ma poczucie utraty kontroli nad tym, co i ile je.

Nie każdy przypadek przejedzenia się ani nawet pojedynczy epizod utraty kontroli nad jedzeniem oznacza BED. Rozpoznanie wymaga spełnienia określonych kryteriów diagnostycznych dotyczących m.in. charakteru i częstości epizodów oraz związanego z nimi cierpienia psychicznego.

BED jest jednym z najczęściej występujących zaburzeń odżywiania. Może dotyczyć osób w różnym wieku, różnej płci i o różnej masie ciała. Częściej występuje jednak wśród osób z otyłością, szczególnie zgłaszających się po pomoc w leczeniu masy ciała. Jednocześnie otyłość nie jest warunkiem rozpoznania BED - zaburzenie może występować również u osób bez nadmiernej masy ciała.

Powtarzające się napady objadania nie są kwestią „słabej woli”. BED jest zaburzeniem o złożonym podłożu, na którego rozwój mogą wpływać czynniki psychologiczne, biologiczne i środowiskowe.

Objawy kompulsywnego objadania się

Jak rozpoznać zespół napadowego objadania się? Według kryteriów DSM-5-TR podstawowym objawem BED są nawracające napady objadania się. Podczas takiego epizodu osoba w określonym czasie (np. w ciągu dwóch godzin) zjada ilość jedzenia wyraźnie większą niż większość osób zjadłaby w podobnym czasie i w podobnych okolicznościach. Towarzyszy temu poczucie utraty kontroli nad jedzeniem - np. trudność w przerwaniu jedzenia lub kontrolowaniu jego ilości.

Napadom objadania się towarzyszą co najmniej trzy z poniższych objawów:

• jedzenie znacznie szybciej niż zwykle,
• jedzenie aż do nieprzyjemnego uczucia pełności,
• spożywanie dużych ilości jedzenia mimo braku fizycznego głodu,
• jedzenie w samotności z powodu skrępowania ilością spożywanego jedzenia,
• odczuwanie po epizodzie wstrętu do siebie, przygnębienia lub silnego poczucia winy.

Z napadami objadania się wiąże się wyraźne cierpienie psychiczne. Zgodnie z DSM-5-TR, aby rozpoznać BED, epizody muszą występować średnio co najmniej raz w tygodniu przez trzy miesiące.

Istotne jest również to, że napadom objadania się w BED nie towarzyszą regularnie zachowania kompensacyjne, takie jak prowokowanie wymiotów, stosowanie środków przeczyszczających, głodzenie się czy nadmierna aktywność fizyczna. Takie zachowania mogą wskazywać na inne zaburzenie odżywiania, np. bulimię.

Pojedynczy epizod przejedzenia się lub utraty kontroli nad jedzeniem nie oznacza więc automatycznie BED. Jeśli jednak napadowe objadanie się powtarza się, powoduje cierpienie lub wpływa na codzienne funkcjonowanie, warto skonsultować się ze specjalistą mającym doświadczenie w diagnozowaniu i leczeniu zaburzeń odżywiania.

{{cta}}

Czym kompulsywne objadanie się różni się od zwykłego przejadania

Większości osób zdarza się czasem zjeść więcej niż zwykle - podczas świąt, uroczystości czy spotkania ze znajomymi. Takie przejadanie się nie jest tym samym co napad objadania się występujący w BED.

Jedną z najważniejszych różnic jest poczucie utraty kontroli nad jedzeniem. Podczas napadu osoba może mieć wrażenie, że nie jest w stanie przestać jeść lub kontrolować tego, co i ile zjada. W BED epizody powtarzają się, a dodatkowo wiążą się z wyraźnym cierpieniem psychicznym.

Samo zjedzenie dużej porcji nie oznacza więc napadu objadania się, a pojedynczy napad nie oznacza jeszcze zespołu napadowego objadania się. W rozpoznaniu BED znaczenie mają zarówno charakter epizodów, jak i ich częstotliwość oraz towarzyszące im objawy.

Czym kompulsywne objadanie różni się od bulimii

Zarówno w zespole napadowego objadania się (BED), jak i w bulimii psychicznej występują nawracające napady objadania się połączone z poczuciem utraty kontroli. Jedną z najważniejszych różnic między tymi zaburzeniami jest występowanie zachowań kompensacyjnych.

W bulimii po napadach objadania się regularnie pojawiają się nieadekwatne zachowania mające zapobiec zwiększeniu masy ciała. Mogą to być m.in. prowokowanie wymiotów, stosowanie środków przeczyszczających lub moczopędnych, okresy głodzenia się czy nadmierna aktywność fizyczna.

W BED napadom objadania się nie towarzyszy regularne stosowanie takich zachowań kompensacyjnych. To jedno z kryteriów pozwalających różnicować BED z bulimią psychiczną.

W obu przypadkach mamy do czynienia z zaburzeniami odżywiania wymagającymi odpowiedniej diagnozy i leczenia. Na podstawie samego występowania napadów objadania się nie można więc określić, z jakim zaburzeniem mamy do czynienia.

Przyczyny i czynniki ryzyka

Przyczyny kompulsywnego objadania się są złożone. Nie istnieje jeden czynnik odpowiedzialny za rozwój BED – znaczenie może mieć współdziałanie czynników biologicznych, psychologicznych i środowiskowych.

Do czynników związanych ze zwiększonym ryzykiem występowania napadów objadania się i BED należą m.in.:

1. Trudności w regulacji emocji: u części osób jedzenie może stać się sposobem radzenia sobie z napięciem, smutkiem, lękiem, złością czy samotnością. Nie oznacza to jednak, że każdy napad objadania się jest reakcją na emocje.
2. Restrykcje żywieniowe i powtarzające się próby odchudzania: silne ograniczanie ilości jedzenia, pomijanie posiłków czy stosowanie restrykcyjnych diet może sprzyjać napadom objadania się. Znaczenie mogą mieć zarówno fizjologiczne skutki niedostatecznej podaży energii, jak i psychologiczne konsekwencje sztywnych zasad dotyczących jedzenia.
3. Stres: przewlekły lub nasilony stres może wpływać na zachowania żywieniowe i u części osób zwiększać skłonność do jedzenia w odpowiedzi na emocje lub napięcie. Zależność ta jest jednak złożona i nie można sprowadzać jej wyłącznie do działania jednego hormonu, np. kortyzolu.
4. Czynniki biologiczne i genetyczne: badania wskazują, że podatność na BED może być częściowo uwarunkowana genetycznie. Analizuje się również znaczenie mechanizmów związanych m.in. z układem nagrody, kontrolą impulsów oraz regulacją apetytu, jednak mechanizmy te nie są jeszcze w pełni poznane.
5. Trudne doświadczenia i stygmatyzacja związana z masą ciała: ryzyko zaburzeń odżywiania może być związane m.in. z doświadczeniem przemocy, zaniedbania, krytyki wyglądu, wyśmiewania czy stygmatyzacji ze względu na masę ciała. Nie oznacza to jednak, że trauma występuje u każdej osoby z BED.
6. Czynniki psychologiczne: niezadowolenie z własnego ciała, niska samoocena, objawy depresyjne czy niektóre cechy perfekcjonizmu mogą współwystępować z BED i zwiększać podatność na zaburzone zachowania żywieniowe.

Dlaczego restrykcyjne diety nasilają napady

Kolejna restrykcyjna dieta nie jest dobrym sposobem leczenia kompulsywnego objadania się. U części osób nadmierne ograniczanie jedzenia może wręcz zwiększać ryzyko kolejnych napadów.

Znaczne ograniczenie podaży energii, pomijanie posiłków czy eliminowanie całych grup produktów może prowadzić do nasilonego głodu i zwiększonego zainteresowania jedzeniem. Jednocześnie sztywne zasady – np. podział produktów na „dozwolone” i „zakazane” - mogą zwiększać napięcie związane z jedzeniem i sprzyjać myśleniu zero-jedynkowemu.

W ten sposób może powstać błędne koło: restrykcja → nasilony głód i napięcie → napad objadania się → poczucie winy → ponowne zaostrzenie restrykcji. Nie u każdej osoby z BED mechanizm wygląda jednak tak samo, dlatego leczenie powinno uwzględniać indywidualne czynniki wyzwalające i podtrzymujące napady.

W leczeniu BED celem nie jest więc wprowadzenie kolejnej restrykcyjnej diety. Ważnymi elementami pracy mogą być m.in. odbudowanie regularnego sposobu odżywiania, ograniczenie nadmiernych restrykcji i sztywnych zasad żywieniowych oraz nauka rozpoznawania sytuacji sprzyjających utracie kontroli nad jedzeniem.

Skutki nieleczonego zaburzenia

BED może istotnie wpływać zarówno na zdrowie psychiczne i fizyczne, jak i na codzienne funkcjonowanie oraz jakość życia. Zaburzeniu często towarzyszą wstyd, poczucie winy i obniżona samoocena. U części osób prowadzi to do unikania sytuacji związanych z jedzeniem lub wycofywania się z życia społecznego.

BED często współwystępuje również z innymi problemami psychicznymi, w tym z zaburzeniami depresyjnymi i lękowymi. Z tego powodu podczas diagnozy ważna jest ocena nie tylko zachowań żywieniowych, ale również zdrowia psychicznego pacjenta.

Napady objadania się mogą powodować także krótkotrwałe dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego, takie jak uczucie nadmiernej pełności, dyskomfort, wzdęcia czy ból brzucha.

BED może występować u osób o różnej masie ciała i nie musi prowadzić do otyłości. U części osób zaburzenie wiąże się jednak ze zwiększeniem masy ciała, a BED często współwystępuje z otyłością. Osoby z BED mogą mieć również zwiększone ryzyko występowania zaburzeń metabolicznych i chorób układu sercowo-naczyniowego, przy czym zależności te są złożone i nie wynikają wyłącznie z samych napadów objadania się.

{{cta_1}}

Leczenie kompulsywnego objadania się

Jak leczyć kompulsywne objadanie się? Postępowanie w BED powinno być dostosowane do potrzeb pacjenta, nasilenia objawów oraz współwystępujących problemów zdrowotnych. Celem leczenia jest przede wszystkim ograniczenie i zatrzymanie napadów objadania się oraz poprawa funkcjonowania i jakości życia.

Jedną z najlepiej przebadanych metod leczenia BED jest psychoterapia poznawczo-behawioralna (CBT) ukierunkowana na zaburzenia odżywiania. W zależności od potrzeb stosowane mogą być również inne formy terapii, m.in. terapia interpersonalna (IPT), a u części pacjentów pomocne mogą być programy samopomocy prowadzone według zasad CBT i wspierane przez specjalistę.

Ważnym elementem leczenia jest praca nad zachowaniami i przekonaniami, które mogą podtrzymywać napady objadania się. Obejmuje ona m.in. wprowadzenie regularnego sposobu odżywiania, ograniczenie restrykcji i sztywnych zasad żywieniowych, rozpoznawanie sytuacji zwiększających ryzyko napadu oraz rozwijanie innych sposobów reagowania na trudne emocje i sytuacje.

Wsparcie dietetyczne lub psychodietetyczne może stanowić element kompleksowego leczenia, szczególnie gdy pacjent stosuje restrykcyjne diety, pomija posiłki lub funkcjonuje według sztywnych zasad dotyczących jedzenia. Celem nie jest wówczas wprowadzenie kolejnej diety odchudzającej, ale stopniowa normalizacja sposobu odżywiania i zmniejszenie zachowań sprzyjających napadom.

Leki na kompulsywne objadanie się

W leczeniu BED może być również stosowana farmakoterapia. Decyzję o jej zastosowaniu podejmuje lekarz po ocenie stanu zdrowia pacjenta, nasilenia zaburzenia oraz ewentualnych chorób współistniejących.

Niektóre leki wykazały skuteczność w zmniejszaniu częstości napadów objadania się. W badaniach oceniano m.in. wybrane leki przeciwdepresyjne oraz inne substancje wpływające na mechanizmy związane z kontrolą jedzenia. Dostępność i wskazania rejestracyjne poszczególnych leków różnią się jednak pomiędzy krajami.

Farmakoterapia nie zastępuje pracy nad sposobem odżywiania i mechanizmami podtrzymującymi zaburzenie, ale u odpowiednio dobranych pacjentów może być jednym z elementów skutecznego leczenia BED. Wybór metody leczenia powinien być zawsze indywidualny.

Kompulsywne objadanie się a otyłość

BED i otyłość często współwystępują, ale są odrębnymi problemami zdrowotnymi. Zespół napadowego objadania się może występować u osób o różnej masie ciała, a sama otyłość nie oznacza występowania BED.

U części osób powtarzające się napady objadania się mogą sprzyjać zwiększeniu masy ciała. Z drugiej strony osoby z otyłością częściej doświadczają stygmatyzacji związanej z masą ciała, presji na odchudzanie i podejmują liczne próby redukcji masy ciała. Nadmierne restrykcje żywieniowe mogą z kolei zwiększać ryzyko utraty kontroli nad jedzeniem i podtrzymywać napady objadania się.

Dlatego u pacjenta z otyłością warto zwrócić uwagę na występowanie napadów objadania się i innych objawów zaburzeń odżywiania. Jeśli BED współwystępuje z chorobą otyłościową, postępowanie powinno uwzględniać oba problemy, a cele leczenia należy ustalać indywidualnie.

Leczenie BED koncentruje się przede wszystkim na ograniczeniu napadów objadania się i normalizacji zachowań żywieniowych, a nie na redukcji masy ciała. Nie oznacza to jednak, że współistniejącej otyłości nie należy leczyć. Ważne jest takie zaplanowanie terapii, aby leczenie masy ciała nie opierało się na nadmiernych restrykcjach mogących nasilać zaburzone zachowania żywieniowe.

Gdzie szukać pomocy

Jeśli napady objadania się powtarzają, powodują cierpienie lub wpływają na codzienne funkcjonowanie, warto zgłosić się do specjalisty mającego doświadczenie w zaburzeniach odżywiania. W zależności od potrzeb w diagnostykę i leczenie mogą być zaangażowani:

• psycholog lub psychoterapeuta specjalizujący się w zaburzeniach odżywiania - psychoterapia, szczególnie metody o potwierdzonej skuteczności w BED, stanowi jeden z podstawowych elementów leczenia;
• lekarz psychiatra - może ocenić stan psychiczny, współwystępowanie innych zaburzeń oraz wskazania do farmakoterapii;
• dietetyk lub psychodietetyk mający doświadczenie w zaburzeniach odżywiania -  może wspierać m.in. regularizację sposobu odżywiania, ograniczanie restrykcji i pracę nad zachowaniami żywieniowymi;
• lekarz POZ - może być pierwszą osobą, której pacjent zgłosi problem, oraz pomóc w zaplanowaniu dalszej diagnostyki i leczenia.

W ramach NFZ można również zgłosić się do poradni zdrowia psychicznego. Do lekarza psychiatry nie jest wymagane skierowanie.

W przypadku ostrego kryzysu psychicznego lub zagrożenia życia należy szukać pomocy w trybie pilnym.

FAQ - najczęściej zadawane pytania

Czym różni się kompulsywne objadanie się od przejadania?
Zwykłe przejedzenie zdarza się sporadycznie i nie wiąże się z charakterystycznym dla napadu poczuciem utraty kontroli nad jedzeniem. W BED napady powtarzają się, towarzyszy im poczucie utraty kontroli, a całe zaburzenie powoduje wyraźne cierpienie psychiczne.

Czy kompulsywne objadanie się da się wyleczyć?
BED jest zaburzeniem, które można skutecznie leczyć i wprowadzić w remisję. Jedną z najlepiej przebadanych metod jest psychoterapia poznawczo-behawioralna ukierunkowana na zaburzenia odżywiania. W zależności od potrzeb leczenie może obejmować również wsparcie dietetyczne lub psychodietetyczne oraz farmakoterapię.

Jakie leki stosuje się przy kompulsywnym objadaniu się?
W leczeniu BED mogą być stosowane leki zmniejszające częstość napadów objadania się, w tym niektóre leki przeciwdepresyjne. Wskazania i dostępność poszczególnych preparatów różnią się pomiędzy krajami. O zastosowaniu farmakoterapii i wyborze konkretnego leku decyduje lekarz po indywidualnej ocenie pacjenta.

Czy kompulsywne objadanie się to to samo co bulimia?
Nie. W obu zaburzeniach występują napady objadania się połączone z poczuciem utraty kontroli. W bulimii występują jednak regularne nieadekwatne zachowania kompensacyjne, takie jak prowokowanie wymiotów, stosowanie środków przeczyszczających, głodzenie się czy nadmierna aktywność fizyczna. W BED takie regularne zachowania kompensacyjne nie występują.

Do jakiego specjalisty zgłosić się z kompulsywnym objadaniem się?
Warto zgłosić się do psychologa, psychoterapeuty lub lekarza psychiatry mającego doświadczenie w zaburzeniach odżywiania. Pomocne może być również wsparcie dietetyka lub psychodietetyka pracującego z pacjentami z BED. Pierwszym punktem kontaktu może być także lekarz POZ, który pomoże zaplanować dalszą diagnostykę i leczenie.

Czy dieta pomoże na napady objadania się?
Restrykcyjna dieta odchudzająca nie jest leczeniem BED i u części osób może nasilać napady objadania się. Jednocześnie sposób odżywiania jest ważnym elementem terapii - znaczenie ma m.in. regularność posiłków, ograniczenie nadmiernych restrykcji i stopniowe odchodzenie od sztywnych zasad dotyczących jedzenia. Jeśli BED współwystępuje z otyłością, leczenie obu problemów powinno być zaplanowane indywidualnie.

Zakończenie

Zespół napadowego objadania się (BED) jest zaburzeniem odżywiania opisanym w klasyfikacjach medycznych, a nie oznaką braku silnej woli czy dyscypliny. Jego przyczyny są złożone i mogą obejmować czynniki biologiczne, psychologiczne i środowiskowe. Restrykcyjne diety i sztywne zasady żywieniowe nie są leczeniem BED, a u części osób mogą dodatkowo nasilać napady objadania się.

BED można skutecznie leczyć, a odpowiednio dobrana terapia pozwala ograniczyć napady i u wielu osób osiągnąć remisję zaburzenia. Jeśli epizody utraty kontroli nad jedzeniem powtarzają się i powodują cierpienie, warto skonsultować się ze specjalistą mającym doświadczenie w leczeniu zaburzeń odżywiania.